English
  • Dewiswch iaith
  • English
  • Castellaño
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Nederlands
  • Polski
  • Português
  • Română
  • Pусский
  • Türk
  • 中國傳統
  • 日本語
  • 韓国語
  • Yn ôl i'r Gymraeg

Afon Teifi yw'r afon hiraf sy'n llifo yn gyfan gwbl drwy Gymru. Mae'n llifo o'i tharddle yn Llynnoedd Teifi yn y Mynyddoedd Cambriaidd am 73 milltir i lawr i'w haber yn Aberteifi. Ychydig dros hanner ffordd ar hyd ei chwrs saif tref Castellnewydd Emlyn. Mae'n dref brysur, draddodiadol gyda marchnad fawr bob dydd Gwener a siopau annibynnol gwych.

Mae Castellnewydd Emlyn mewn gwirionedd yn ddwy gymuned o boptu'r afon, gydag Adpar ar y lan ogleddol yng Ngheredigion a Chastellnewydd Emlyn ar yr ochr ddeheuol yn Sir Gaerfyrddin. Gyda'i gilydd maent yn ffurfio cymuned fwy a dyfodd o amgylch man croesi'r afon.

Ganwyd Teleri Davies Jenkins ym mhentref cyfagos Beulah ac mae hi wedi rhedeg Cwmgwaun Catering a Thŷ Croeso Deli yng Nghastellnewydd Emlyn ers 23 o flynyddoedd. Dyma beth oedd ganddi i'w ddweud am y dre.

Pwy yw brenin y castell?

Roedd afon Teifi ddolennog yn creu safle amddiffynnol naturiol, felly ni ddylai fod yn llawer o syndod bod castell yma. Ond yr hyn sy'n unigryw am y castell yng Nghastellnewydd Emlyn yw iddo gael ei adeiladu'n wreiddiol fel sedd sirol, yn hytrach nag un filwrol - a chredir mai dyma'r unig gastell o garreg a adeiladwyd gan y Cymry yn y rhan hon o Gymru. Cafodd y castell ei sefydlu tua 1240 gan y tywysog Maredudd ap Rhys, a newidiodd ddwylo sawl gwaith wedi hynny. Gorymdeithiodd Owain Glyndŵr i'r dref ym 1403 a'i rhoi dan warchae, ond yn dilyn canrifoedd o ymosodiadau ac adnewyddiadau, yn y diwedd cafodd y castell ei chwythu'n ddarnau â phowdwr gwn ym 1645 yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Ers 1995 mae draig wedi gwarchod y porth i'r castell. Derbynnir yn gyffredinol bod hon yn cynrychioli Gwiber Emlyn, y ddraig olaf yng Nghymru, a fu'n codi arswyd ar bobl y dref. Dywed y chwedl bod y ddraig, tra oedd ffair yn cael ei chynnal yn y dref, wedi hedfan i lawr dros y dref, wedi glanio ar furiau'r castell ac ar hynny wedi setlo i lawr i gysgu. Aeth milwr dewr ati i osod clogyn coch ar wyneb yr afon ac yna aeth i guddio. Pan ddeffrodd y ddraig, gwelodd y clogyn ac wrth iddi hedfan i ymosod arno cafodd ei thrywanu i farwolaeth gan y milwr.

Mae Teleri o'r farn y dylai unrhyw un sy'n ymweld â'r dref fynd i weld y castell a mynd am dro ar y llwybr sy'n rhedeg ar hyd dolen yn Afon Teifi.

Sôn am y dref

Yn ystod y 18fed a'r 19eg ganrif roedd y man i groesi'r afon a'r farchnad da byw (sy'n parhau hyd heddiw) yn golygu bod Castellnewydd Emlyn yn dref bwysig ar lwybr y porthmyn. Arferai moch a Gwartheg Duon Cymreig gael eu masnachu yma a'u hanfon i bob cwr o'r wlad. Mae nifer y tafarndai sydd i'w cael yn y dref yn etifeddiaeth o'r cyfnod hwn. Mae'r dafarn deuluol The Bunch of Grapes, ar stryd hanesyddol Heol y Bont, yn dyddio'n ôl i'r 17eg ganrif a dywedir ei bod wedi'i hadeiladu gan ddefnyddio peth cerrig o adfeilion y castell gerllaw. Mae'n cynnig dewis eang o gwrw lleol, ynghyd â chasgliad arbennig o wisgi brag. Os ydych chi'n teithio gyda'ch ffrindiau pedair coes, mae croeso iddyn nhw yma hefyd – ac yn wahanol i ni bobl, bydd staff y bar yn rhoi eu 'danteithion' iddyn nhw yn rhad ac am ddim.

Fel perchennog busnes lleol, mae Teleri yn frwd iawn dros brynu'n lleol. Yn ffodus, does dim prinder siopau teuluol yn gwerthu gweithiau celf, crefftau, anrhegion a hen bethau a chaffis teuluol yn y dref. Mae pobl yn ymweld o bell ac agos i siopa mewn siopau annibynnol megis The Maker's Mark (celf a chrefft), Starfish (dillad, nwyddau cartref ac anrhegion), Vintique (hen bethau a dillad vintage), Fair and Fabulous (cynnyrch Masnach Deg), Scallywag (ffasiynau menywod) a Y Goleudy (goleuadau), yr hyn na fyddwch yn ei ddarganfod yng Nghastellnewydd Emlyn yw rhesi o frandiau'r stryd fawr.

Y diwydiant gwlân

Tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o'r dref y mae pentref pert Dre-fach Felindre. Yr oedd unwaith yn ganolbwynt i ddiwydiant gwlân ffyniannus, a enillodd iddo'r enw 'Huddersfield Cymru’. Er nad oes llawer ar ôl o'r diwydiant yma nawr, bydd Amgueddfa Wlân Cymru, sydd wedi'i lleoli yn hen Felin y Cambria, yn rhoi cipolwg diddorol i chi ar sut beth oedd bywyd pan oedd y gwlân a gneifiwyd gan ffermwyr lleol yn cael ei wehyddu cyn cael ei ddefnyddio i wneud crysau, siolau, blancedi a sanau. Gall ymwelwyr hen ac ifanc gael tro ar gribo, troelli a gwnïo ac mae staff cyfeillgar yr amgueddfa wrth law i ateb unrhyw gwestiynau a rhoi arddangosiadau.

Dewch ar y trên bach

Mae Rheilffordd Dyffryn Teifi rywbeth tebyg o ran pellter i'r dwyrain o Gastellnewydd Emlyn ym mhentref Henllan. Mae'r rheilffordd gul 2 droedfedd (610mm) hon wedi'i chreu o linell gangen o Reilffordd y Great Western a fu unwaith yn gwasanaethu ardal wledig Gorllewin Cymru. Ewch ar daith 2 filltir y tu ôl i un o'u trenau stêm, Alan George a Sgt Murphy, neu un o'r injans diesel, John Henry a Sammy. Bydd teuluoedd â phlant bach wrth eu bodd yn mynd ar y Lein Pixie i Pixie Halt ar y Toot Toot Tallulah. Yna gall y rhai bach gael gwared â pheth o'u hegni yn yr ardaloedd chwarae dan do ac awyr agored, tra bod eu rhieni yn mwynhau paned o de a chacen mewn heddwch (cymharol).

Mynd ar drywydd rhaeadrau

Ni fyddai unrhyw ymweliad â'r gornel hon o Sir Gaerfyrddin yn gyflawn heb ymweliad â phentref hudolus Cenarth. Os ydych chi awydd cyrraedd yno yn eich nerth eich hun, mae'n daith gerdded ddymunol 8 milltir yno ac yn ôl, gan ddilyn lonydd gwledig. Y prif atyniad yng Nghenarth ers Oes Fictoria yw'r rhaeadrau ar afon Teifi. Yn yr Hydref daw ymwelwyr o bell ac agos i wylio golygfa ryfeddol yr eogiaid yn llamu. Yn y ffenomen naturiol hon gwelir eogiaid mudol yn llamu am y gorau dros y rhaeadr a mynd i fyny'r afon i silio.

Mae Cenarth hefyd yn un o'r ychydig leoedd sydd ar ôl ym Mhrydain lle defnyddir cwryglau o hyd. Mae pysgotwyr yma yn defnyddio'r cychod bach hyn â gwaelodion crwn, sydd wedi'u gwneud o bren helyg neu onnen a'u gorchuddio â deunydd sy'n dal dŵr, i deithio i lawr yr afon a dal eog a sewin. Galwch heibio i Ganolfan Genedlaethol y Cwrwgl i ddysgu mwy amdanynt, yna beth am gael te prynhawn yn Nhŷ Te Cenarth, cyn mynd yn ôl i Gastellnewydd Emlyn. Rydych chi'n ei haeddu!

Ganwyd Teleri Davies Jenkins ym mhentref cyfagos Beulah ac mae hi wedi rhedeg Cwmgwaun Catering a Thŷ Croeso Deli yng Nghastellnewydd Emlyn ers 23 o flynyddoedd.

Awgrymiadau Teleri

Beth sydd raid i ymwelwyr ei wneud – Siopa'n lleol.

Man i oedi a chymryd llun – Y castell eiconig.

Cymeriad Lleol – Cadwch lygad allan am y gweithiwr cyngor Peter Williams, sydd allan ym mhob tywydd yn cadw strydoedd Castellnewydd Emlyn yn edrych yn lân ac yn daclus.

Ffaith Annisgwyl – Yma ym 1872 y defnyddiwyd y cyffion canoloesol ofnadwy am y tro olaf yng ngwledydd Prydain.

Ei Ffefryn Personol – Yr olygfa o Afon Teifi o ffenestr gegin ei deli.

Man i gael tamaid blasus – Tŷ Croeso Deli, wrth gwrs, ar gyfer rhai o'u pasteiod poeth!

Castellnewydd Emlyn a Dyffryn Teifi

Aros