English
  • Dewiswch iaith
  • English
  • Castellaño
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Nederlands
  • Polski
  • Português
  • Română
  • Pусский
  • Türk
  • 中國傳統
  • 日本語
  • 韓国語
  • Yn ôl i'r Gymraeg

Brechfa: Y Daith Gerdded Fer

Brechfa

Ddechrau’r Oesoedd Canol, roedd yr ardaloedd i’r gogledd o afon Cothi yn llawn coedwigoedd a oedd yn cael eu defnyddio ar gyfer tanwydd, deunyddiau adeiladu, hela, ac yn ffynhonnell mêl a chnau.

Roedd y coedwigoedd hyn yn rhwystr aruthrol i farchogion arfog marchogol y brenhinoedd Normanaidd ac arglwyddi’r Gororau a fu’n ceisio gorchfygu Cymru o’r 11eg ganrif ymlaen. Ar ôl i Edward I orchfygu Cymru yn 1283, daeth Glyncothi yn Goedwig Frenhinol.

Y pentref yw man geni Thomas Evans, sy’n cael ei adnabod fel ‘Thomas Glyn Cothi’ (1764–1833), sef gweinidog dylanwadol yn yr Eglwys Undodaidd a gafodd ei garcharu am ei farn radicalaidd a oedd yn cefnogi’r Chwyldro Ffrengig a dileu’r fasnach gaethweision.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd ffatri yn y pentref yn defnyddio pren lleol i gynhyrchu nafftha a ddefnyddiwyd i wneud ffrwydron.

Sefydlodd y Weinyddiaeth Lafur ddau wersyll yn y 1930au, yn Nhreglog (i’r gogledd-ddwyrain o Abergorlech) ac ychydig i’r de o bentref Brechfa. Defnyddiwyd y rhain rhwng mis Mawrth a mis Hydref i roi llety i weithwyr di-waith o Gymoedd De Cymru yn ystod y Dirwasgiad er mwyn iddynt adeiladu ffyrdd yn y goedwig. Hefyd, roeddent yn gartref i blant a oedd wedi ffoi o Wlad y Basg yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen ac, yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cawsant eu defnyddio i roi llety i Bwyliaid. Mae un o ffyrdd y goedwig yn cael ei hadnabod fel Heol Burma, a chafodd ei hadeiladu â llaw yn ystod y rhyfel.

Map o daith gerdded gyda mannau o ddiddordeb

Lawrlwytho taith gerdded      

 

Pam Cerdded?

Mae'r daith yn dechrau ym Mrechfa, sef pentref bach dymunol yng nghanol Sir Gaerfyrddin. Dyma ichi ardal wledig dawel o'r sir ac iddi ddyffrynnoedd serth a choediog. Dilyna'r daith lonydd tawel cefn gwlad a hen gilffyrdd i goedwig dderi hynafol a dolydd sy'n gyforiog o flodau. Mae rhan hyfryd o'r daith yn dilyn afon Cothi, un o afonydd harddaf De Cymru.

Pa mor Hir?
Mae'r daith gylchol hir ar y map tua 6.5 cilometr o hyd (4 milltir) gan ddringo 230 metr. (Caniatewch dair awr a hanner).
Mae'r daith gylchol fer tua 2.6 cilometr (1.5 milltir) dros dir cymharol wastad (caniatewch awr a hanner).

Pa mor Anodd?
Mae rhai darnau serth ar y llwybr hir ac mae'r ddwy daith yn dilyn traciau garw ac yn croesi caeau a allai fod yn wlyb dan droed hyd yn oed yn yr haf. Sylwer: Ym Mrechfa mae'r llwybr yn croesi rhyd, sydd yn aml yn rhy ddwfn i gerddwyr. Mae yna lwybr caniataol arall sy'n defnyddio'r trac wrth ochr y capel, a ddangosir ar y map.

Man Cychwyn - Canol y pentref

Maes Parcio - Ardal Bicnic

Trafnidiaeth Gyhoeddus - ✔

Lluniaeth - ✔

Fideo o taith gerdded Brechfa

River Cothi

Afon Cothi

 

Mannau o ddiddordeb

1. Roedd plwyf Brechfa yn faenor mynachaidd ganoloesol a oedd yn perthyn i Abaty Talyllychau. Cyfeirir ato fel 'Bracma' mewn dogfennau o'r unfed ganrif ar ddeg/deuddegfed ganrif yn 'Llyfr Llandaf'.

2. Daw enw tafarn y 'Forest Arms' o'r hen blasty cyfagos o'r enw 'Fforest'.

3. Adeiladwyd Capel y Methodistiaid Calfinaidd yn 1790 ar ffurf syml a dirodres. Daeth Gweinidog Soar, Cil-y-cwm, i bregethu yma gyntaf a sefydlu'r achos tua 1770.

4. Mae'r cloddiau uchel wedi'u gorchuddio â Blodau'r Gwynt a Llygaid Ebrill yn y Gwanwyn, a Thafod yr Hydd Rhedyn a Chwerwlys yr Eithin yn hwyrach yn y flwyddyn.

5. Adeiladwyd Plasty Fforest, ar ochr arall y dyffryn (gogleddol), yn 1724 gan y teulu Rudd o Aberglasne. Mae'r grisiau Jacobeaidd a'r ffenestri Tuduraidd cynharach yno hyd heddiw. O'r fan hon mae modd gweld ei lôn sydd â choed ar y naill ochr a'r llall iddi.

6. Adfail yr Hafod. Yn 1844 roedd yr Hafod yn cynnwys safle'r tŷ ac ychydig o gaeau'n unig. Y ffordd orau o ddisgrifio'r tŷ ei hun yw fel 'tŷ hir' ac mae'r enw Hafod yn awgrymu tarddiad llawer hŷn. Mae'n golygu porfeydd yr haf a gallai fynd yn ôl i gyfnod pan oedd Banc-y-Daren ei hun yn ucheldir agored - tir pori garw ar gyfer defaid a gwartheg. Mae'n bosibl mai'r Hafod oedd cartref bugail neu fugail gwartheg yn ystod yr haf.

7. Cilffordd, sy'n rhoi syniad o'r hyn yr arferai llawer o ffyrdd fod cyn arferion arwynebu modern. Ar yr argraffiad cyntaf o Fap Arolwg Ordnans 1831, dangosir hon fel ffordd drwodd.

8. Mae'r daith gerdded wrth ymyl afon Cothi yn mynd drwy goetir brodorol o goed Derw, Ynn a Chyll. Mae hwn yn lle braf i ymlacio a gweld adar coetir ac adar afonol fel Dringwyr Bach, Cnocellod y Coed, Hwyadwyddau a Hwyaid Gwylltion.

9. Ardal o laswelltir gwlyb gyda nifer o blanhigion y gors fel Erwain, Llafn y Bladur, Tegeirian Brych a Llysiau'r Angel.

10. Mae ardal bicnic a maes parcio Ffynnon Byrgwm, sydd 2.5 cilometr (1.5 milltir) yn unig i'r dwyrain o Frechfa, yn fynedfa i ardal o goetir eang sy'n agored i'r cyhoedd ar gyfer cerdded, marchogaeth a beicio mynydd. Mae'r coetir yn gyfuniad diddorol o goed conwydd a choed brodorol pren caled. Cadwch lygad am Wiwerod Coch a llawer o wahanol adar gan gynnwys y Dryw Eurben, Telor y Cnau, y Barcud Coch a'r Croesbig.

Forest Arms

Forest Arms

Walk along the River Cothi

Llwybr ar hyd yr Afon Cothi

Wood anemone

Blodyn y gwynt

Drefach Felindre

Drefach Felindre