36 awr yng Nghydweli a Chwm Gwendraeth

Mae mythau a chwedlau yn rhan annatod o'r dref ddeniadol hon, o arwydd symbolaidd y gath ddu i gyfrinachau'r castell canoloesol, a'r cyfan yng Nghwm Gwendraeth, ardal hardd â digonedd o lwybrau natur a golygfeydd godidog.

Pam mynd yno nawr?

Mae tref Cydweli yn gyforiog o chwedlau, diwylliant a hanes; bu’n gartref i enwau mor amrywiol â’r Boudicca Gymreig (neu Buddug), yr artist JMW Turner a seren rygbi Cymru a’r Llewod a’r darlledwr Ray Gravell. Wedi’i lleoli yng Nghwm Gwendraeth hardd, sy’n ymestyn o Gaerfyrddin i Lanelli, mae gan Gydweli hefyd fwy na’i siâr o atyniadau hanesyddol. Y gamlas yma yw’r un hynaf yng Nghymru ac erbyn hyn mae’n hafan i fywyd gwyllt brodorol, tra mae Castell Cydweli – castell canoloesol trawiadol – sy’n sefyll ar lan afon Gwendraeth, yn cadw llygad wyliadwrus ar y dref. Efallai y byddwch chi’n gyfarwydd â Chydweli fel enw cwch Captain Cat, sef S.S. Kidwelly yn nrama Dylan Thomas, Under Milk Wood.

Amcan o’r lleoliad

Siwrnai ddeg munud yn unig yn y car yw Cydweli o draethau tywodlyd Bae Caerfyrddin, mae lai na dwy awr o siwrnai o Gaerdydd, ac mae llawer o’r ffordd yn anwesu arfordir godidog de Cymru. Mae Castell Cydweli, sy’n cael ei gydnabod fel un o gestyll Normanaidd gorau Cymru, yn lle da, gyda’i olygfeydd trawiadol, i ddechrau dod i adnabod y dref. Mae’n esiampl arbennig o bensaernïaeth Normanaidd, mae’n edrych allan dros y dref, felly dechreuwch gynllunio’ch diwrnod yma. Yma hefyd, efallai, y gwnewch chi synhwyro presenoldeb tywysoges arwrol Cydweli, Gwenllian, y dywedir bod ei hysbryd yn dal i gerdded y tiroedd cyfagos.

Ble bynnag y trowch chi yng Nghydweli, fe welwch symbol cath ddu, sef masgot swyddogol ac arfbais y dref. Dilynwch arwyddion y gath ddu i ddod o hyd i drysorau cudd Cydweli...a cheisiwch ddarganfod pam mai’r gath ddu yw symbol y dref. Yn ôl y chwedl, dyna’r creadur cyntaf i ddod allan yn fyw o’r dref ar ôl y pla – er y gallai fod wedi deillio o un o enwau hynafol y dref, ‘Catwelli’.

Mae ei lleoliad yng Nghwm Gwendraeth yn golygu bod Cydweli’n hawdd ei chyrraedd o bentrefi cyfagos fel Cross Hands, Pont-iets, Gorslas, Pontyberem a Chefneithin.

Diwrnod 1

Golygfa fendigedig

Peidiwch ag anghofio’ch camera ar gyfer hyn; beth am fwynhau’r awyr agored drwy gerdded i gopa Mynydd Llangyndeyrn, nad yw ond taith fer yn y car o ganol Cydweli. Cewch olygfeydd bendigedig, ond mae yna fwy…meini hirion, carneddau cylchog a chistgladdiadau, gan fod y mynydd yn ganolfan o fri i weithgarwch defodol a chladdedigaethau o’r Oes Neolithig tan yr Oes Efydd.

 

7753

Mynd am dro hamddenol

Ffordd arall wych o weld rhai o’r golygfeydd gorau o amgylch Cydweli yw mynd am dro ar hyd glannau afon Gwendraeth. Gan gychwyn ger Yr Hen Ladd-dy, mae’r daith yn dilyn glannau’r afon, gan roi ichi olygfeydd o’r castell, Eglwys y Santes Fair a moryd afon Gwendraeth. Hefyd, beth am fynd ar daith hardd, dwy filltir o hyd, Camlas a Chei Cydweli, sy’n dilyn llwybr camlas hynaf Cymru, Camlas Kymer, a enwyd ar ôl y dyn a’i creodd, Thomas Kymer, yn ôl yn 1768. Dewch â’ch sbienddrych i wylio am adar fel pibydd y traeth a’r pibydd coesgoch ar y ffordd.

Cinio bendigedig

Lle nad oedd ar un adeg ond blwch gonestrwydd yn gwerthu wyau, erbyn hyn mae siop a chaffi fferm wedi datblygu gyda’r pwyslais ar greu prydau o gynnyrch blasus o Gymru, yn cael eu gweini gyda chwrw, seidr a gwin lleol. Mae Parc y Bocs yn gyfle perffaith hefyd i brynu llysiau tymhorol i fynd adref gyda chi, tra bydd y plant yn cael hwyl yn cwrdd â’r alpacas, yn bwydo’r ieir neu’n llosgi egni yn y lle chwarae.

Crwydro’r siopau

Mae yna siopau at ddant pawb yng Nghydweli. Camwch yn ôl mewn amser yn Country Antiques Wales i ddod o hyd i hen lwyau caru, dreserau a chistiau derw o’r 18fed ganrif. Cwta hanner awr o siwrnai yrru o Gydweli mae siop adrannol Leekes, gyda’i dewis cyfoes o ddodrefn, goleuadau a phethau i’r ardd, ac mae parc siopa newydd agor gerllaw yn Cross Hands.

Cewch fwyd a diod gan gyflenwyr gorau Cymru yn Siop Fferm Cwmcerrig. Llenwch eich basged gyda’r cig, llysiau, ffrwythau, cynnyrch llaeth mwyaf ffres a llawer mwy o’r ardal leol.

An aperitif

Diod i godi archwaeth

Beth bynnag yw eich hoff ddiod, bydd ar gael yn y dafarn to gwellt hyfryd, y White Hart Inn, ym mhentref Llanddarog. Mae’r dewis yn amrywio o gwrw euraid ysgafn i stowt tywyll, lager a gwahanol fathau o gwrw anghyffredin wedi’u gwneud o fetys neu chilli dail poethion, neu gin sy’n cael ei wneud o’r grawn i’r gwydr yn y fan a’r lle (y ddistyllfa gyntaf yng Nghymru i wneud hynny). Mae’r dafarn hefyd yn distyllu wisgi a fodca ar y safle a’r rỳm cyntaf yng Nghymru! 20 munud o siwrnai o Gydweli, cyn bo hir bydd y dafarn yn agor Canolfan Ymwelwyr,-lle gallwch samplu’r cynnyrch a dysgu am y broses ddistyllu ac am hanes y White Hart.

Gwledda fel y bobl leol

Gallwch wledda ar ddanteithion fel cocos wedi’u ffrio a bara lawr a phastai cig eidion a chwrw cartref yn The Butchers Arms yn Llanddarog. Mae’r dafarn draddodiadol hon, sy’n cael ei rhedeg gan y cyn chwaraewr rygbi rhyngwladol Dafydd Jones, yn frwd dros weini cynnyrch lleol a phe baech chi am dreulio ychydig mwy o amser yno, beth am aros yn y bwthyn dwy ystafell wely wrth ymyl y dafarn. Hefyd, chwiliwch am gaffi newydd Pryd, sy’n ddigon agos yng Nglanyfferi – ychwanegiad newydd y bu disgwyl mawr amdano at y dewis o dai bwyta lleol, o ddiwedd mis Mawrth 2018.

 

 

Diwrnod 2

Brecinio braf?

Ystafelloedd te vintage yn gweini prydau cartref, blasus – y lle perffaith i ymlacio dros brunch. Mae’r Torcefn Tea Rooms and Farmshop, yng Nghwm Gwendraeth hardd, yn cynnig bwydlen sy’n llawn bwydydd cartref fel cawl a phastai corn bîff, a danteithion melys fel tarten afalau, treiffl aeron cochion ac, wrth gwrs, pice ar y maen. Neu, os ydych wedi magu archwaeth wrth gerdded o amgylch Parc Gwledig Llyn Llech Owain, beth am bryd o gyri, chilli neu fyrgyrs yn y Caffi ar y Llyn – neu archebwch y te prynhawn arbennig gyda’i frechdanau main a’i deisennau.

Mynd am dro yn y parc

Mwynhewch awyr iach, golygfeydd godidog…a mymryn o chwedloniaeth ym Mharc Gwledig Llyn Llech Owain. Mae’n 158 erw o goed a llynnoedd, gyda llwybrau natur i’w crwydro a llyn tawel yn y canol. Yn ôl y chwedl, ymddiriedwyd yn Owain Lawgoch i ofalu am ffynnon ar y Mynydd Mawr. Bob diwrnod, ar ôl tynnu digon o ddŵr iddo ef a’i geffyl, roedd Owain yn ofalus i osod y garreg yn ôl yn ei lle ond anghofiodd unwaith, a llifodd y dŵr i lawr ochr y mynydd. Enwyd y llyn a ffurfiodd yn Llyn Llech Owain. Heddiw, mae llwybrau sydd wedi’u creu’n arbennig yn rhoi mynediad diogel dros y gors ac o amgylch y llyn, ac mae yno le chwarae i blant a chaffi.

7338

Ewch am daith

Mae yna reid beics hawdd o gwmpas Cydweli, addas i’r teulu i gyd, ar ran o Lôn Geltaidd y Gorllewin (Llwybr Beicio Cenedlaethol 47). Wrth i’r llwybr droelli ar hyd glannau afon Gwendraeth, sylwch ar fawredd Castell Cydweli, a stopiwch am luniaeth haeddiannol yn Siop Goffi Gatehouse wrth droed y castell.

Prynhawn diwylliannol
Rydych wedi ymweld â Chastell Cydweli i ddysgu am y Dywysoges Gwenllian, nawr ewch yn ôl yno a gadewch i’ch dychymyg redeg yn wyllt wrth ichi ddychmygu amddiffyn y castell rhag gelynion – bydd selogion Monty Python yn ei adnabod o olygfa gyntaf Monty Python and the Holy Grail. Mae rhagor o deithiau cerdded chwedlonol o amgylch Cydweli, a fydd yn eich tywys drwy gynefinoedd bywyd gwyllt a heibio i’r eglwys ganoloesol, Eglwys y Santes Fair.  Dylai adarwyr brwd ddod â’u sbienddrych ac anelu am Fae Caerfyrddin gerllaw, a ddynodwyd yn Ardal Gwarchodaeth Arbennig forol gyntaf y Deyrnas Unedig gan yr RSPB, diolch i’r niferoedd aruthrol o fôr-hwyaid duon a geir yno.

7776

Yn goron ar y cyfan

Codwch eich llais i gefnogi’ch hoff geffyl mewn ras ar Gae Rasio Ffos Las, y cae rasio cyntaf i agos yn y Deyrnas Unedig ers 80 mlynedd pan agorodd yn 2009. Mae hefyd yn lle gwych i ymweld ag ef diolch i’r llynnoedd tlws, y llwybrau ceffylau a phlanhigfa goed y Jiwbilî Ddeimwnt.